ਜਦੋਂ ਸਾਬਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਕੱਪੜੇ ਕਿਵੇਂ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ? ਰਾਜਿਆਂ-ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਵੇਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਵੇਂ ਧੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਬਣ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ 130 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਿਬਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਬਣ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਡੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਬਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਫੈਕਟਰੀ ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਬਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਸੋਪ ਕੰਪਨੀ ਪਹਿਲੀ ਕੰਪਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1897 ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਬਣ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਟਾਟਾ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਸੋਡੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਾਬਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਕਿਵੇਂ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੀਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੀਠਾ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰੀਠਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਰੀਠਾ ਬਾਗ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਹਿੰਗੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਣੂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਰੀਠਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦ ਹੈ।
ਹੁਣ ਰੀਠਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੀਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੈਂਪੂ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਧੋਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸਨੂੰ ਸਾਬਣ ਬੇਰੀ ਜਾਂ ਵਾਸ਼ ਨਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੱਪੜੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਬਾਲਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਠੰਡਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ‘ਤੇ ਕੁੱਟਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੰਦਗੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਇਹ ਕੰਮ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਭੱਠੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਧੋਬੀ ਘਾਟ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਜਾਂ ਸਰਫ ਦੀ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਰੀਠਾ ਨੂੰ ਮਹਿੰਗੇ ਅਤੇ ਨਰਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰੀਠਾ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਝੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਪੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਲੱਕੜੀ ‘ਤੇ ਰਗੜਨ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕੀਟਾਣੂ ਰਹਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਛੱਪੜਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪਾਊਡਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ‘ਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਥਾਪੀ ਜਾਂ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸੋਡਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ, ਭਾਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਖਾਰ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਰਗੜ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
