ਭਾਰਤ ਨੂੰ ‘ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼’ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੰਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਵਾਏ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗਿਣਦੇ-ਗਿਣਦੇ ਥੱਕ ਜਾਓਗੇ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ। ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਤਾਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 700 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੁਆਰਾ 2013 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੁਹਿਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਜਾ ਬੱਪਾ ਰਾਵਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਮਨਮੋਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਲੰਕੀਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹਨ। ਦੱਸ ਦਈਏ ਕਿ ਲਗਭਗ 180 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥੰਮ੍ਹ, ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਹਨ।
ਵਿਜੇ ਸਤੰਭ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਇੱਕ 75 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਜੈਨ ਕੀਰਤੀ ਸਤੰਭ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਹਾਵੀਰ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਨੀਲਕੰਠ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀਮ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ- ਪਦਨ ਪੋਲ, ਭੈਰਵ ਪੋਲ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਪੋਲ, ਗਣੇਸ਼ ਪੋਲ, ਜੋਡਲਾ ਪੋਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪੋਲ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪੋਲ। ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ-ਰਾਣੀਆਂ, ਨੌਕਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਜੌਹਰ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਜੌਹਰ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਰਾਣੀ ਪਦਮਿਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪਦਮਿਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 16 ਹਜ਼ਾਰ ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਵਿਜੇ ਸਤੰਭ ਦੇ ਕੋਲ ਲਾਈਵ ਅਗਨੀ ਸਮਾਧੀ ਲਈ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਕਰਨਾਵਤੀ ਨੇ ਜੌਹਰ ਨੂੰ 13000 ਦਸਵੰਧ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀ ਫੁਲਕੰਵਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੌਹਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੌਰੀਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ ਮੌਰਿਆ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਭੀਮ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਫਿਲਾਸਫਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਮੰਗਿਆ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਯੋਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਫਿਲਾਸਫਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਪਹਾੜੀ ‘ਤੇ ਕਿਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪਏਗਾ। ਭੀਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਯੋਗੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਾਸਫਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਭੀਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੱਲ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਕਦੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਯਤੀ ਨੂੰ ਕੁੱਕੜ ਵਾਂਗ ਬਾਂਗ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਭੀਮ ਸਮਝੇ ਕਿ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੱਕਦੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਸੁਣ ਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਟੋਆ ਬਣ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਇਸ ਟੋਏ ਨੂੰ ਲਤਾ-ਲਤਾਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
