ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 4 ਮਾਰਚ 2022 – ਅੱਜ ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਜੰਗ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੂਸੀ ਫੌਜ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਟ੍ਰਾਈਡ ਨੂੰ ਅਲਰਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ – ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟ੍ਰਾਈਡ ਕੀ ਹੈ ? ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੇ ਪੁਤਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦੀ ਧਮਕੀ ‘ਚ ਕਿੰਨਾ ਦਮ ਹੈ ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ? ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੂਜੇ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਦੀਆਂ ਤਬਾਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 1945 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਐਟਮੀ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 7 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 9 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਜੇਕਰ ਜੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਗਭਗ ਤੈਅ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ‘ਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ ? ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਉਸ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖੁਦ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਇੰਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਤੇ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ‘ਚ ਨਾ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ, ਭਾਰਤ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ – ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਰੱਖਣਾ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਣ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਰਗੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਭੂਮੀਗਤ ਸਿਲੋਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾਗਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ। ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੁੱਬਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟ੍ਰਾਈਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਇਸ ਤਿਕੜੀ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਡਿਟਰੈਂਟ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟ੍ਰਾਈਡ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ‘ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇਗਾ।
ਇਸ ਡਰ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟ੍ਰਾਈਡ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਰੋਕੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਧਮਕੀ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ? ਦਰਅਸਲ, ਪੁਤਿਨ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਨਾਟੋ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਨਾਟੋ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰੂਸ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੁਤਿਨ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੁਤਿਨ ਹੁਣ ਡੋਨਬਾਸ ‘ਚ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਛੇੜਨਗੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਡੌਨਬਾਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ 2021 ਵਿੱਚ ਨਾਟੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਿਆ, ਪਰ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਫਿਰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਲੁਹਾਨਸਕ ਅਤੇ ਡੋਨੇਟਸਕ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸ ਯੂਕਰੇਨ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਪੁਤਿਨ ਨੇ 24 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਬੈਠਕ ਦੌਰਾਨ ਯੂਕਰੇਨ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
“ਪੁਤਿਨ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਕੁਝ ਰਿਆਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸ ਬਰੀਕਮੈਨਸ਼ਿਪ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿੰਕਮੈਨਸ਼ਿਪ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਇੱਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਧਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
