ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੌਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 1500 ਤੋਂ 2000 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਬੌਲੀਵੁੱਡ, ਦੱਖਣੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਟੌਲੀਵੁੱਡ, ਕੌਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀਵੁੱਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੌਲੀਵੁੱਡ ਤੋਂ ਕਾਪੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ‘ਚ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਨੇਬਲਿਟਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਕਾਲਮਿਸਟ ਬੇਵਿੰਡਾ ਕੋਲੈਕੋ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1976 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਲਈ ‘ਬੌਲੀਵੁੱਡ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਆਓ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਵੇਂ ਪਈ।
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੱਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਟੌਲੀਗੰਜ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ‘ਟੌਲੀਵੁੱਡ’ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬੰਬਈ ਲਈ ਬੌਲੀਵੁੱਡ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੌਲੀਵੁੱਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਮ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਟੌਲੀਵੁੱਡ (ਉਦੋਂ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ) ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1932 ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਲਫੋਰਡ ਈ. ਡੇਮਿੰਗ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਾਊਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
‘ਬੌਲੀਵੁੱਡ’ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਫਿਲਮਾਂ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਬੌਲੀਵੁੱਡ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੌਲੀਵੁੱਡ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਕਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹੌਲੀਵੁੱਡ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀਵੁੱਡ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਹੌਲੀਵੁੱਡ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1500 ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਲਗਭਗ 2.1 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (13,800 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ) ਹੈ। ਟੌਲੀਵੁੱਡ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਹੈ। ਇੰਨੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਪਛੜ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1913 ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੂਕ ਫਿਲਮ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ 1913 ਤੋਂ 1918 ਦਰਮਿਆਨ 23 ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਹ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।
ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਦੱਤ, ਰਾਜ ਕਪੂਰ, ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ, ਮਧੂਬਾਲਾ, ਨਰਗਿਸ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਤੁਸੀਂ ਅਕਸਰ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਬਲਾਕਬਸਟਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ?ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਬਲਾਕ’ ਅਤੇ ‘ਬਸਟ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਹੁਣ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਗਿਸ ਦੱਤ ਦੀ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ, ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਦੀ ਲਗਾਨ, ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਅਤੇ ਕਾਜੋਲ ਦੀ ਦਿਲਵਾਲੇ ਦੁਲਹਨੀਆ ਲੇ ਜਾਏਂਗੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ।
