138 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ, ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੈਰੋਜੀ, ਦਿਨਸ਼ਾ ਵਾਚਾ, ਵੋਮੇਸ਼ ਬੈਨਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਏਕਤਾ ਇਕ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਕਾਂਗਰਸ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਨੀਂਹ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ 1947 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ।1952 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਹੋਈਆਂ 16 ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 7 ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 4 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੱਲ 49 ਸਾਲ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

1905 ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੁਖ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1915 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਗੋਖਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਿਲਾਫਤ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਤਭੇਦ ਡੂੰਘੇ ਹੋ ਗਏ। ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ, ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖਰੀ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। 1929 ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਾਹੌਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧ ਗਈ।

ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1952, 1957 ਅਤੇ 1962 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਮਾਨ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। 1966 ਵਿੱਚ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਚੁਣੌਤੀ 1967 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਧੜਾ ਕੇ ਕਾਮਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ (ਓ) ਵਜੋਂ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1971 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।

ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1975 ‘ਚ ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇਪੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ 1977 ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ 1980 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।

1984 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1984 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ 1989 ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਜਨਤਾ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ।

ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ 1991 ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਾਨ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 232 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਆਧਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦਾ ਗਿਆ। 2004 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 145 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ (ਯੂਪੀਏ) ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।
2014 ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਮੋਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ 44 ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਸਿਮਟ ਗਈ।