ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਈਕ ਵਰਗੇ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਕਾਰਨ, ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਫਿਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਈਕਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਸੰਚਾਲਿਤ, ਮੋਟਰ-ਸੰਚਾਲਿਤ, ਪੈਡਲ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਜਾਂ ਸਿੰਗਲ-ਟਰੈਕ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਦੋ ਪਹੀਏ ਇੱਕ ਫਰੇਮ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੱਸ ਦਈਏ ਕਿ 1817 ਈ: ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਬੈਰਨ ਵਾਨ ਡ੍ਰੇਵਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਾਈਕਲ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਡਰੈਸੀਅਨ ਸੀ। ਇਹ ਲਗਭਗ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1830 ਤੋਂ 1842 ਤੱਕ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕਾਢ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਹਰਾ “ਕਿਰਕਪੈਟਰਿਕ ਮੈਕਮਿਲਨ” ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕਾਢ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 1839 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਿਰਕਪੈਟਰਿਕ ਮੈਕਮਿਲਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਰਕਪੈਟਰਿਕ ਮੈਕਮਿਲਨ ਨੇ ਇੱਕ ਯੰਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚੇ ਬਿਨਾਂ ਦੌੜਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਲੋਸੀਪੀਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕਾਢ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਮੈਕਮਿਲਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕਾਢ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਕਪੈਟਰਿਕ ਮੈਕਮਿਲਨ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਗ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 10 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਸਾਈਕਲ 1816 ਈ: ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੌਬੀ ਹਾਰਸ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਘੋੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਪੈਡਲ ਦੀ ਕਾਢ 1865 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲਾਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ 1872 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਤਲੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਪਹੀਏ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਦੋ ਪਹੀਏ ਸਨ। ਅਗਲਾ ਪਹੀਆ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲਾ ਪਹੀਆ ਛੋਟਾ ਸੀ।
ਅੱਗੇ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦਾ ਵਿਆਸ 64 ਇੰਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪਹੀਏ ਦਾ ਵਿਆਸ 12 ਇੰਚ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1960 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਵਾਂਝਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਾਈਕਲ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਸਾਈਕਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪੋਸਟਮੈਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਣ ਲੱਗੀ; ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 2015 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਧੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਦੀ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਲਗਭਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਈਕਲ ਦਿਵਸ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਈਕਲ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
