ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ, 26 ਅਕਤੂਬਰ 2023 – ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਕਈ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਕਲਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਟੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਿਰ ਗਏ ਹਨ।
ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪੈਂਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਦੀਵੇ, ਘੜੇ, ਤੌੜੀਆਂ, ਕੁੱਜੇ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਡਿਜਾਇਨ ਦੇ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਵੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇਣ ਮੌਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਤਾਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਝ ਬੂਝ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਇਤਮਿਨਾਨ ਨਾਲ ਆਵੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਠੰਡੀਆਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਟੋਭਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਲਾ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰ ਬਿਲੜੋਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰਮੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵਰਤਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਕੁੱਜੇ, ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ।
ਉਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਂਕ ਨਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਉਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਅਗਲੀ ਪੀੜੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਕਲਾ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ। ਉਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਢੁਕਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਨਾਲ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅੱਗ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਉਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਦੀਵੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਾਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
