ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਤਸਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰੁਪਏ ‘ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਕਿੱਥੋਂ ਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ? ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 49 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤੱਕ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ‘ਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਿੱਲਰ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਦੱਸ ਦਈਏ ਕਿ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। 1949 ਤੱਕ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ (6ਵੇਂ) ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1949 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ਦਾ ਨਵਾਂ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਿੱਲਰ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਾਲ ਹੀ 1950 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2, 5, 10 ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ਛਾਪੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਿੱਲਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਸ਼ੋਕ ਥੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ – ਆਰੀਆਭੱਟ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤੋਂ ਕੋਨਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ।
ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 1969 ‘ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੁਪਏ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਈ ਸੀ।ਉਸ ਸਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ 100ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪੀ ਸੀ। ਸਾਲ 1987 ‘ਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ 500 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪੀ ਸੀ।
ਦੱਸ ਦਈਏ ਕਿ ਸਾਲ 1995 ਵਿੱਚ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਾਪਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1996 ‘ਚ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਿੱਲਰ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲੀ ਕਰੰਸੀ ਛਾਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸ਼ੋਕ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਨੋਟ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੜੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੋਟ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ’ ਦਾ ਲੋਗੋ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੋਈ ਵਿਅੰਗ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਫੋਟੋ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।
ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਾਲ 1946 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇਤਾ ਲਾਰਡ ਫਰੈਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੈਂਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।
