ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲੋਹੜੀ ਵਾਲਾ ਦਿਨ – ਲੋਹੜੀ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅੱਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰੇਵਾੜੀ, ਤਿਲ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪੰਨੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਪਰਮਵੀਰ, ਹਿੰਦੂ ਗੁਰਜਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਭਾਟੀ, ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ।
ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿੱਸਾ – ਅਬਦੁੱਲਾ ਭਾਟੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਗ ਹਿੰਦੂ ਲਾੜੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਬਦੁੱਲਾ ਭਾਟੀ ਕੋਈ ਪੰਡਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੋਲ ਪਈਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜੋ ਵੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰੇਵਾੜੀ ਆਦਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਭਾਟੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਬਦੁੱਲਾ ਭਾਟੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਪਾਥੀਆਂ ਸਾੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰਿਉੜੀਆਂ ਆਦਿ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ।
ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਗੀਤ –
ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ
ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀਵਾਲਾ ਹੋ
ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਧੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋ
ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਈ ਹੋ
ਕੁੜੀ ਦਾ ਸਾਲੂ ਪਾਟਾ ਹੋ
ਕੁੜੀ ਦਾ ਜੀਵੇ ਚਾਚਾ ਹੋ
ਜਾਂ
ਪਾ ਨੀ ਮਾਈ ਪਾਥੀ
ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਚੜ੍ਹੇਗਾ ਹਾਥੀ
